دیجیتاڵ
لەگەڵ زیادبوونی هۆشیاریی تەندروستی و ترس لە شەکری سپی، خواردنەوە گازییەکانی وەک (دایت) و (زیڕۆ) بوونەتە جێگرەوەیەکی باو. ئەم خواردنەوانە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە هیچ کالۆری و شەکرێکیان تێدا نییە، بەڵام لەڕووی زانستییەوە چۆن کار لە جەستە دەکەن؟
لێرەدا پشت بە دوایین توێژینەوەکانی رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO)، بەڕێوەبەرایەتیی خۆراک و دەرمانی ئەمریکی (FDA)، کۆمەڵەی دڵی ئەمریکی (AHA) و گۆڤارە زانستییە باوەڕپێکراوەکانی وەک (Nature) دەبەستین بۆ شیکردنەوەی ئەم بابەتە.
1. شیرینکەرە دەستکردەکان: مەترسیی شێرپەنجەیان هەیە؟ لە جیاتی شەکر، کۆمپانیاکان مادەکانی وەک ئەسپارتام، سوکرالۆز و ئەسیسولفام پۆتاسیۆم بەکاردەهێنن. ئەسپارتام نزیکەی 200 جار لە شەکر شیرینترە.
پۆلێنکردنی WHO: لە ساڵی 2023ـدا، ئاژانسی نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوە لەسەر شێرپەنجە (IARC) کە سەر بە رێکخراوی تەندروستیی جیهانییە، ئەسپارتامی خستە ناو لیستی (2B)، واتە "ئەگەری هەیە ببێتە هۆی شێرپەنجە بۆ مرۆڤ". لەم لیستەدا مادەی دیکەی وەک دەرهاویشتەی ئالۆڤێرا و شەپۆلی مۆبایلیش بوونیان هەیە.
بڕی سەلامەت: هەرچەندە ئەم پۆلێنکردنە ترسناک دیارە، بەڵام FDA و WHO دەڵێن، بڕی رێگەپێدراوی رۆژانە (ADI) بۆ هەر کیلۆگرامێکی کێشی لەش 40 میلیگرامە. ئەمەش واتە کەسێک کە کێشی 70 کیلۆگرام بێت، دەبێت رۆژانە 9 بۆ 14 قوتوو دایت کۆلا بخواتەوە بۆ ئەوەی بگاتە ئەو ئاستە مەترسیدارە.
2. مەتەڵی قەڵەوی: ئایا دایت کێش زیاد دەکات؟ سەرەڕای ئەوەی هیچ کالۆرییەکیان تێدا نییە، توێژینەوەکانی زانکۆی یێڵ (Yale University) و کۆمەڵەی دڵی ئەمریکی پێشانی دەدەن، بەکارهێنانی رۆژانەی ئەم خواردنەوانە پەیوەندی بە زیادبوونی کێشەوە هەیە، ئەمەش بەهۆی دوو هۆکاری سەرەکییەوەیە:
فریودانی مێشک: کاتێک زمان هەست بە تامێکی زۆر شیرین دەکات، مێشک چاوەڕێی وەرگرتنی وزە (کالۆری) دەکات. کاتێک ئەو وزەیە ناگاتە لەش، مێشک وەڵامدانەوەی برسیێتی دروست دەکات و ئارەزووی خواردنی شیرینی و کاربۆهیدرات لە کاتەکانی دیکەی رۆژدا زیاد دەکات، ئەمەش وادەکات کەسەکە بڕێکی زیاتر خۆراک بخوات و قەڵەو بێت.
دەردانی ئەنسۆلین: هەندێک توێژینەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنیا هەستکردن بە تامی شیرینی، وا لە پەنکریاس دەکات بڕێک ئەنسۆلین دەربدات. بەرزیی ئەنسۆلینیش لە خوێندا هۆکارە بۆ هەڵگرتنی چەوری لە لەشدا و دروستبوونی بەرگریی ئەنسۆلین لە درێژخایەندا.
3. کاریگەرییە شاراوەکان لەسەر جەستە جگە لە پرسی کێش و شێرپەنجە، توێژینەوە پزیشکییەکان چەند زیانێکی دیکەیان پشتڕاست کردووەتەوە:
تێکدانی بەکتریای سوودبەخشی ریخۆڵە: توێژینەوەیەکی بەناوبانگ کە لە گۆڤاری زانستیی (Nature) بڵاوکراوەتەوە سەلماندی کە شیرینکەرەکانی وەک سوکرالۆز و ساکارین، هاوسەنگیی مایکرۆبایۆمی ریخۆڵە تێکدەدەن. تێکچوونی ئەم بەکتریایانەش هۆکارێکی سەرەکییە بۆ دروستبوونی نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەرس، هەوکردن و تێکچوونی سیستمی بەرگریی لەش.
پووکانەوەی ئێسک: خواردنەوە گازییەکان (چ ئاسایی چ دایت) رێژەیەکی زۆر لە ترشی فۆسفۆریک (Phosphoric Acid)ـیان تێدایە. ئەم ترشە رێگری دەکات لە هەڵمژینی کالسیۆم لەلایەن ئێسکەکانەوە، کە ئەمەش ئەگەری تووشبوون بە پووکانەوەی ئێسک بەتایبەت لە خانماندا زیاد دەکات.
تەندروستیی دڵ و دەمار: توێژینەوەیەکی کۆمەڵەی دڵی ئەمریکی (AHA) لەسەر خانمانی سەروو 50 ساڵ دەریخستووە، ئەو کەسانەی رۆژانە دوو قوتوو یان زیاتر لە خواردنەوە گازییەکانی دایت دەخۆنەوە، ئەگەری تووشبوونیان بە جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەکانی دڵ زیاترە بەراورد بەوانەی نایخۆنەوە.
لەڕووی زانستییەوە، کۆلا و پێپسی دایت ژەهری کوشندە نین و هیچ کالۆرییەکیان تێدا نییە، بۆیە وەک قۆناخێکی راگوزەر زۆر باشن بۆ ئەو کەسانەی کە ئالوودەی شەکری ئاسایین و دەیانەوێت وردە وردە وازی لێ بهێنن. بەڵام بەکارهێنانیان بە شێوەیەکی هەمیشەیی و رۆژانە، دەبێتە هۆی تێکدانی سیستمی برسێتیی مێشک، زیانگەیاندن بە ریخۆڵەکان و ئەگەری دروستبوونی بەرگریی ئەنسۆلین، بۆیە لە درێژخایەندا جێگرەوەیەکی تەندروست نین.
